Phụ huynh tự ý photo sách giáo khoa cho con học tập, có vi phạm bản quyền?

 

Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học đang diễn ra những ngày gần đây đang khiến một số phụ huynh phải chọn cách photo sách cho con sử dụng tạm thời. Tuy nhiên, việc sao chép này có vi phạm các quy định về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam không?

Những ngày đầu năm học, tình trạng thiếu sách giáo khoa tại một số địa phương khiến nhiều phụ huynh phải tìm giải pháp thay thế để bảo đảm việc học của con. Trong đó, photo những cuốn sách chưa mua hoặc chưa mượn được là lựa chọn khá phổ biến. Tuy nhiên, xét dưới góc độ Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi này không phải trường hợp nào cũng được pháp luật cho phép.

Việc phụ huynh tự ý photo toàn bộ một cuốn sách giáo khoa cho con nhằm mục đích phục vụ học tập có thể tiềm ẩn các nguy cơ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ảnh: VGP/PD 

Sách giáo khoa được bảo hộ quyền tác giả

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, sách, giáo trình và các tác phẩm được thể hiện dưới dạng chữ viết thuộc nhóm tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ quyền tác giả. Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác giả có đăng ký hay không.

Trong số các quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả có quyền sao chép tác phẩm. Vì vậy, về nguyên tắc, việc tạo ra bản sao của sách bằng hình thức photocopy là hành vi liên quan trực tiếp đến quyền sao chép của chủ sở hữu.

Tuy nhiên, pháp luật không cấm tuyệt đối việc sao chép tác phẩm. Luật Sở hữu trí tuệ dành riêng Điều 25 để quy định các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả, qua đó cân bằng giữa quyền lợi của chủ sở hữu với nhu cầu học tập, nghiên cứu và tiếp cận tri thức của xã hội.

Photo sách để học tập, trường hợp nào được phép?

Điểm đáng chú ý là quy định hiện hành phân biệt giữa tự sao chép một bản và sao chép bằng thiết bị sao chép.

Theo điểm a khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ, cá nhân được tự sao chép một bản tác phẩm đã công bố để nghiên cứu khoa học, học tập, với điều kiện không nhằm mục đích thương mại. Tuy nhiên, chính quy định này nêu rõ ngoại lệ không áp dụng khi việc sao chép được thực hiện bằng thiết bị sao chép.

Đối với việc sử dụng máy photocopy, pháp luật cho phép sao chép hợp lý một phần tác phẩm để phục vụ nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định việc sao chép hợp lý bằng thiết bị sao chép là không quá một bản một phần tác phẩm. Đối với tác phẩm thể hiện dưới dạng chữ viết, tỷ lệ sao chép hợp lý bằng photocopy, chụp ảnh hoặc hình thức tương tự được xác định tối đa không quá 10% tổng số trang, số từ hoặc đơn vị tương ứng của ấn bản.

Như vậy, photo sách giáo khoa một phần hợp lý để con học tập, trong phạm vi pháp luật cho phép và không nhằm mục đích thương mại, có thể thuộc trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả.

Ngược lại, nếu phụ huynh mang cả cuốn sách giáo khoa đến cửa hàng photocopy và sao chép toàn bộ cuốn sách thì không thể viện dẫn đơn giản lý do “photo để con học” để mặc nhiên coi hành vi này là hợp pháp.

Photo toàn bộ sách giáo khoa, dù chỉ một bản, có thể vượt giới hạn

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý trong trường hợp thiếu sách giáo khoa hiện nay.

Quy định về “tự sao chép một bản để học tập” không áp dụng khi sử dụng thiết bị sao chép. Với máy photocopy, ngoại lệ chỉ cho phép sao chép hợp lý một phần tác phẩm. Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định rõ đối với tác phẩm dạng chữ viết, phần được sao chép hợp lý bằng thiết bị sao chép không quá 10% tổng số trang hoặc tổng số từ của ấn bản.

Do đó, trong trường hợp phụ huynh photo toàn bộ một cuốn sách giáo khoa bằng máy photocopy, dù chỉ tạo một bản và dù mục đích duy nhất là cho con học tập, hành vi này không thuộc ngoại lệ sao chép hợp lý nêu trên.

Tuy nhiên, điều này cũng không đồng nghĩa với việc phụ huynh photo bất cứ cuốn sách nào phục vụ học tập cho con là đương nhiên bị xử phạt. Việc xác định một hành vi có xâm phạm quyền tác giả hay không phải căn cứ vào hành vi cụ thể, phạm vi sao chép, mục đích sử dụng và các tình tiết liên quan.

Photo sách để bán, phát cho nhiều người, chắc chắn rủi ro pháp lý cao hơn

Nếu việc sao chép sách được thực hiện với số lượng lớn để bán, cho thuê, phát cho nhiều người hoặc phục vụ hoạt động kinh doanh, hành vi này rõ ràng vượt xa phạm vi ngoại lệ dành cho nhu cầu học tập cá nhân.

Đặc biệt, việc các cơ sở photocopy nhận sao chép nguyên cuốn sách để cung cấp cho nhiều người có thể xâm phạm quyền sao chép của chủ sở hữu quyền tác giả. Khi đó, lý do “phục vụ học sinh, sinh viên” không làm mất đi quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu.

Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cũng đặt ra nguyên tắc chung rằng các trường hợp ngoại lệ không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Có thể bị xử phạt thế nào?

Đối với hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, Điều 18 Nghị định 131/2013/NĐ-CP quy định mức phạt tiền từ 15 triệu đến 35 triệu đồng đối với cá nhân, đồng thời có thể áp dụng biện pháp buộc dỡ bỏ bản sao vi phạm hoặc buộc tiêu hủy tang vật vi phạm. Quy định này hiện vẫn được áp dụng trong xử lý vi phạm hành chính về quyền tác giả.

Tuy nhiên, cần tránh cách hiểu rằng mọi phụ huynh photo sách cho con đều sẽ bị phạt từ 15 đến 35 triệu đồng. Mức xử phạt chỉ đặt ra khi cơ quan có thẩm quyền xác định có hành vi vi phạm hành chính cụ thể. Đối với trường hợp sử dụng thuộc ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả, đương nhiên không đặt vấn đề xử phạt theo quy định này.

Thiếu sách giáo khoa không đồng nghĩa được tự do sao chép

Từ góc độ xã hội, việc phụ huynh tìm cách bảo đảm tài liệu học tập cho con trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa là nhu cầu chính đáng. Song, khó khăn trong việc tiếp cận sách không làm mất hiệu lực của các quy định về quyền sở hữu trí tuệ.

Cách hiểu phù hợp nhất là: pháp luật cho phép một số trường hợp sao chép để học tập, nhưng không trao quyền photo tùy ý toàn bộ sách giáo khoa. Nếu sử dụng máy photocopy, việc sao chép phải nằm trong giới hạn phần tác phẩm được pháp luật cho phép.

Vì vậy, trong trường hợp con chưa có sách, phụ huynh nên ưu tiên liên hệ nhà trường, đơn vị phát hành hoặc thư viện để tìm phương án mượn, mua bổ sung. Nếu cần photo tài liệu để sử dụng tạm thời, cần lưu ý giới hạn sao chép hợp lý và tuyệt đối không biến việc photo sách thành hoạt động sao chép, phân phối có tính thương mại.

Đây cũng là cách vừa bảo đảm quyền tiếp cận tri thức của học sinh, vừa tôn trọng quyền tác giả và quyền khai thác hợp pháp đối với sách giáo khoa.